Sadə yazmaq çox çətindir

Mustafa Məstur müasir İran ədəbiyyatının tanınmış simalarındandır. Əsərləri 20-dən çox dilə çevrilən Məsturu İran, eləcə də dünya ədəbiyyatına tanıdan ilk irihəcmli əsəri "Tanrının ay üzündən öp” romanıdır. Roman çap olunduğu vaxtdan oxucuların və ədəbi tənqidçilərin böyük marağına səbəb olub. On beş ildə yüksək tirajla 50 dəfədən çox nəşr edilmiş və "Golden Pen” mükafatına layiq görülmüşdür...
Mustafa Məstur elə şəxslərdəndir ki, az halda
müsahibə verməyə razılaşır, Tehrandan uzaqda özünün bir xəlvət guşəsi var və başqalarına
nadir halda ora gəlmək icazəsi verir. Bu söhbət imkanı da bizim üçün asanlıqla
yaranmadı, amma mühüm bu idi ki, nəhayət Məstur müsbət cavab verdi. Həyat və çətinliklərdən
danışdı. Və şübhəsiz, Məsturu sevənlər suallarının çoxuna cavabı bu maraqlı
söhbətdə tapacaqlar.
- Keçən illər ərzində sizin əsərlər çox gözəl
qarşılanmışdı, bu münasibət təkcə romanlara qarşı deyil, novellalara qarşı da
belə idi. Bu əsərlərin çapının tiraj və sayı da bu iddianı sübuta yetirir.
Bundan əlavə, sizin əsərlərinizi sevənləri öz ətrafımızda
çox görmüşük, internetə ekskursiya da onların sayının çoxluğunu aydın şəkildə
göstərir. Öz işinizə başlayanda əsərlərinizin belə tale ilə üzləşəcəyini öncədən
görürdünüzmü?
- Adam yazmağa başlayanda bu mövzuya çox diqqət
etmir, baxmayaraq çox istəyir ki, işi görünsün, ya oxunsun. Düşünürdüm ruhuma, zehnimə
əziyyət verən şeylər fikri və ruhi iztirabları yaratmış və məni yazmağa vadar
edir. Bunlar siyasi cəmiyyətə münasib
olan şeylər deyil. Təsəvvür edirdim və indi də elə fikirləşirəm ki, bunlar
siyasi təlatümlərdən keçmiş və yaşamaq istəyən bir cəmiyyətə aid olan sözlərdir.
Həyat mətnində belə olan halda, bu suallar ciddiləşir və insanın ruhunu parçalayır.
İran kimi siyasi cəmiyyətlərdə həyat həqiqi mənasında formalaşmır.
Fikirləşirdim mənim işlərim zamanəyə uyğundur
ki, insanlar siyasi tufanları aşmışlar və həyata qayıtmışlar. Həyatın təbii mətninə.
Elə bir vəziyyətə ki, düşünməyə fürsətləri vardır ki, bu həyatın nə maneələri,
dolaşıqlıqları, uğursuzluqları və məğlubiyyətləri vardır və sonra həmin məğlubiyyətlər,
uğursuzuluqlar və maneələri mənim əsərlərimin bir hissəsində görürlər. Amma bu
hadisənin baş verdiyini görəndə, cəmiyyətimizin siyasətə uğradığı dövrdə bu əsərlər
oxunur. Mənim üçün çox qəribə idi və həm də bir növ nigaranedici. Bu hadisənin
mənası budur ki, həyatda əziyyət çəkən kəslərin sayı az deyil və biləndə ki, bu
cavanlar ümumilikdə cavandırlar və
savadlı, narahatlıq iki dəfə artır. Bu mənada olduğundan həyatın böyük əziyyətləri
cəmiyyətin elə bir təbəqəsinə çatmışdır ki, bu təbəqə bir qayda olaraq təbii şəkildə
şad və ümidlə dolu olmalıdır.
-Bu günlərdə yayılmış bölgülərdə sizi dəyərli
bir yazar sayırlar ki, dini məzmunlu əsərlər təqdim edirsiniz. Amma sizin əsərlərinizin
oxucularını müxtəlif xəyallar təşkil edir. Güclü dini təmayülü olan kəslərdən
daha çox, ümumilikdə, dini adamlar olmayanlar. Düşünürsüz, sizin əsərlərinizdə
olan əsaslar ümumi formaya malikdir və hər insanın fikri və təmayül iztirabı
ola bilər?
- Mənim əsərlərimdə pənahsızlıq, ümidsizlik, əziyyət,
şübhə, iztirab, qorxu, həyatın mənalı olması ya mənasızlığı, eşq, xəyanət, məsumluq
və əlbəttə, ölüm məfhumu həmişə qabardılır. Bunlar biz insanların müştərək və əsaslı
məfhumlarıdır. Yaşadığımız mədəniyyət, cəmiyyət, tarix və coğrafiya nəzərə
alınmazsa, bu məfhumlar həmişə bizimlədirlər. Bunlar bizim insaniyyətimiz ilə
yanaşıdırlar. Bunlar elə bir şeylərdir ki, həm din onlara cavab vermək üçün
çalışır, həm də fəlsəfi və irfan onlar üçün cavab hazırlayırlar. Digər tərəfdən,
bu varlıq məsələləri, insanların fərdi həyatında ciddi şəkildə mövcuddur. Bəlkə
buna görə, müxtəlif düşüncəli oxucular belə məsələlərdə həssas olurlar. Hər
halda təbiidir ki, həyatda bu məfhum və çətinliklərlə üzləşən kəslər bir növ öz
vəziyyətlərinin inikasını bu hekayələrin şəxsiyyətlərinin mövqeyində
axtarırlar.
- Bəziləri belə düşünür ki, sizin əsərlərin
oxucular tərəfindən bəyənilməsinin səbəbi əsərlərinizdə sualla yanaşı onlara
cavab da təqdim olunur. Əslində, oxucular öz sualları ilə üzləşirlərsə,
cavabını da tapanda onların rahatlıq və razılığına səbəb olur. Siz özünüz bu məsələ
ilə razısınızmı?
- Düşünürəm bu hadisənin belə izahı dolğun və
düzgün deyil, fikrimcə, ən yaxşı izah budur ki, insanlıq iztirab və pərişanlıqla
əhatələnib. Hekayə elə bir yerdir ki, həm onda bir sualın formalaşma köklərini
tapmaq olar, həm də cavab mənzərəsini. Hər halda hekayə anket də deyil, məsələlərin
həlli də deyil. Hekayə bir "məqam”ın izahıdır. Düşünürəm həmin "məqam”dır ki,
oxucunu məşğul edir.
- Hansı zərurət ya ehtiyac sizi yazmağa sövq
edir?
- Ədəbiyyat
mənim üçün yəni elə bir yerdir ki, ruhumun bir hissəsini onda göstərə bilərəm.
Bu elə bir göstərməkdir ki, başqalarına təsir etmək məqsədi daşıyır və son təhlildə
oxucunun həyatını yaxşılaşdırmağa kömək edir. Bununla belə, yaxşı bilirəm ki, ədəbiyyatın
bu üç sahədə imkanları çox məhdud və zəifdir. Həm insan ruhunu göstərməkdə, həm
təsir etməkdə, həm də başqalarının həyatını yaxşılaşdırmaqda. Ədəbiyyat bütün
etibarı ilə ətrafına dərin və geniş təsir edə, ictimai-siyasi dəyişikliyin əsası
ola bilməz. Dəfələrlə demişəm ki, ədəbiyyatın təsiri çox-çox kiçikdir və bu təsir
də tez bitir. Buna görə ədəbiyyatdan böyük bir şey gözləmirəm. Ümumiyyətlə sənətdən
belə bir intizarım yoxdur. Bütün bunlarla həmin kiçik və məhdud təsirlərlə qane
olmalıyıq, çünki ixtiyarımızda başqa bir imkan yoxdur. Kəlmələr nələrinsə bəyanı
üçün ruhumuzun dərinliklərinə təsir edən alətdir. Bəlkə yazmağın ləzzəti budur:
başqaları hiss etsinlər ki, həyatda tək deyillər.
- Yeniyetməlik
dövründən Sizin kitab oxumağa həvəsiniz haqqında adda-budda eşitmişəm, amma bəlkə
maraqlı olar, peşəkar yazıçılıq dünyasına gəlişiniz haqqında danışaq.
- Mənim peşəkar formada ilk novellam həmin
dövrdə yeganə dini-elmi jurnal olan, 80-cı illərin sonu 90-ci illərin əvvəllərində
çap olunan "Kəyan” jurnalında çap olundu. Mən çox israr edirdim ki, kiçik bir
hissəsi ədəbiyyat və incəsənətə aid olan, daha çox fəlsəfi və nəzəri məsələlərin
yer aldığı bu jurnalda çap olunsun. Əvvəllər "Kəya”nın redaksiya heyəti hekayələrin
çapı üçün müqavimət göstəriridi. Amma hekayələrdən birinin çapından sonra və
çox güman onun oxucular və redaksiya heyətinin üzvləri arasında bəyənildikdən
sonra mənim digər hekayələrimi də çap etməyi qəbul etdilər. Bu hekayələr
sonralar "Piyadanın üzündə eşq” adlı
topluda 1998-ci ildə çap olundu.
- Niyə israr edirdiniz hekayələriniz "Kəyan”da
nəşr olunsun? Halbuki bizim o zaman elə jurnallarımız vardı ki, ədəbi baxımdan
daha mötəbər idilər? "Söz dünyası” ya "Adinə” kimi və s. Bu jurnala xüsusi
marağınız vardımı?
- Dövrün ən ciddi mədəni, fəlsəfi və ədəbi
jurnalı kimi çap olunan "Keyhane-fərhəngi” elə həmin 80-cı illərin əvvəllərindən
o jurnalda bir şey çap etdirmək istəyirdim. Səbəbi din və ziyalılığa təmayülü
idi. Yəni mənim iztirabıma səbəb olan şeylər. Sonralar "Keyhane-fərhəngi”nin redaksiya heyəti ordan
çıxdı və "Kəyan” adlı jurnalı çap etdilər. Bu zaman nəinki mənim şövqüm
azalmadı, əksinə, dəfələrlə "Kəyan”ın məsul redaktoru olan Rza Tehranini görmək
üçün Tehrana gəlirdim və hekayələrimi çap üçün ona verirdim. O günlər mən bir
növ fikri qabıq atma halında idim və "Kəyan” bu baxımdan mən daha çox kömək
edirdi. Bundan əlavə, mənim hekayələrim əsasən fəlsəfi xarakterli hekayələr idi
və bu baxımdan "Kəyan” onların çapı üçün ən yaxşı yer idi. Digər jurnallar bəlkə
də ədəbi baxımdan daha qüvvətli olsalar da, fəlsəfi yükə önəm vermirdilər. Mənim
o vaxt və hətta bu gün də ürəyimdə heç vaxt ədəbiyyat sırf ədəbiyyat
olmamışdır. Əsasən o dövrdən indiyə kimi mənim araşdırmalarımın daha çox hissəsi"
ədəbiyyatdan daha çox fəlsəfə təşkil etmişdir. Mən daha çox fəlsəfə və bəzən
fizika oxuyuram, nəinki roman və novella. "Allahın ay üzünü öp” romanını o
zaman yazdım ki, bəlkə beş roman da oxumamışdım. Hər halda mən "Kəyan”
jurnalının oxucularından biri idim, ədəbi materiallarını oxumazdan qabaq fəlsəfi
materiallarını oxuyurdum. Təbiidir ki, hər kəs əsərlərinin sevimli jurnalında
çap olunmasını istəyir və mən o qədər bunu israr etdim ki, arzuma çatdım.
- Sizin həyata baxışınız, nikbin deyil. Razısınızmı?
- Düşünürəm, bizim həyatı dərk etməyimizin
iki çox mühüm mənbəyi vardır ki, onun bir hissəsi bizim mütaliəmizir. Biz
oxuyuruq ki, bizə əziyyət verən suallar üçün bir cavab tapaq. Bu hissəni fəlsəfi
əsərlər ya təcrübi elmlər, ya irfan və ya dini mənbələrdə izləmək olar. Amma həyatı
dərkimizin digər hissəsi bizim həyatda yaşadığımız təcrübələrə qayıdır. Mənim
fikrimcə, bu ikinci hissə daha dərin, daha təsirli və daha daimidir. Siz həyatda
mövqelər, təcrübələr və həm öz şəxsi, fərdi təcrübələrim baxımından, hər iki məni
bu nöqtəyə çatdırırlar ki, bu həyat ləzzətli olmaqdan daha çox (bəziləri buna
inanırlar), mənim nəzərimdə çox fövqəladə əziyyətlərlə yanaşıdır. Həyat yolunda
elə maneələr var, çox zaman onların üzərindən tullana bilmirik. Həmin maneələrə
qarşılaşanda bizim cismimizə və ruhumuza elə yaralar vurur ki, asanlıqla
sağalmır. Xüsusilə, bu maneələr daim bizim qarşımızda görünür. Əlbəttə, işıq
düşən nəfəslik və dəliklər də vardır. Amma bu dəliklər çox azdırlar və sən həyatda
nə qədər qabağa getsən, bu maneələr və əziyyətlər daha çoxalır, bacarıqlar və hərəkətlər
daha da azalır. Təbiidir, həyatı həm nəzəri, həm də fərdi təcrübələr baxımından
belə görsən, belə bir nəticəyə çatmağın mümkündür ki, həyat o qədər də cazibədar
deyil. Reallıqda nəinki cazibədar deyil, əksinə, acıdır da, onun mühüm hissələri
qaradır və onun üçün qaneedici cavab da yoxdur. Düşünürəm insanların çoxu dərisinin
rəngi, irqi, dili, yaşadığı tarixi və coğrafi mövqedən asılı olmayaraq, hətta
uzaq keçmişlərdən indiyə kimi olan insanlar eyni əziyyətləri arxada qoymuşlar.
Əziyyətlərin bir hissəsi hamı üçün müştərəkdir; istər güclü sənaye ölkələrində,
istər geridə qalmış ölkələrdə. Əlbəttə, inkişaf etmiş ölkələr imkan dairəsində
ağıl və düşüncə ilə aradan qaldırıla bilən əziyyətlərdən can qurtarıblar. Amma
bir sıra əziyyətlər vardır ki, insanın düşüncəsi ilə əlaqəsi yoxdur. Bu əziyyətlər,
bunlar insan olmağımızla bağlıdır, bacarıqsızlığımızla yox. Xəstəliklər, məğlubiyyətlər,
eşqdə uğursuzluqlar, tənhalıq və ölüm kimi. Elə bunlar, mənim baxışımı
formalaşdırır. Bu ki, fərq etmir kimsən, harada yaşayırsan. Amma mən
çalışmışam, ümidlə yaşayım, hətta əgər bu ümid get-gedə daha parıltısız olsa
da. Düşünürəm hələ də ümidli yaşamaq olar.
- Amma bununla belə sizin hekayələrin sonunda
ümidverici nicat olur. Düşünmürsüz belə sonluqlar əvvəlki hissələrin təsirini
azaldır?
- Ümidvaram ki, belədir! Əgər hekayələrim belə
olsa, o acılıqlar və o qaraltıları örtsə, çox yaxşıdır. Əgər oxucu bu nəticəyə
çatsa ki, "hələ bir ümid var” bu çox yaxşıdır. Dediyim kimi mən həmişə ümid pəncərəsini
saxlayıram və bəlkə bunun özü mənim həyata baxışımın Sadiq Hidayət kimi
yazıçının baxışı arasındakı fərqimdir.
- Sizin düşüncəsniz və ya əsərlərinizə hakim
olan dünyagörüşünüzün İran yazıçılarından hansına yaxındır?
-Düşünürəm bir yazıçı yazmağa başlayanda ilk
addımda belə fərz edir ki, onun səsi (daha yaxşı olması zərurət deyil) fərqli səs
olmalıdır. Yazır, çünki düşünür ki, onun yazısı və ya onun baxışı başqalarından
fərqlənir. Bu baxımdan düşünürəm ki, bir yazıçını daha yaxşı tanımaq üçün fərqlərə
diqqət etmək müştərək cəhətləri tapmaqdan daha yaxşıdır.
- Hansı növ hekayələri bəyənirsiniz, janr
xüsusiyyətləri ilə yazılan hekayələri, ya əsas ağırlığı məzmunda olan hekayələri?
- Forma və məzmun əvəzinə iki cazibədarlıq və
düşüncə ünsürünü istifadə edim. Düşüncədən məqsədim baxış və təfəkkür növüdür
ki, yazıçıda həyata qarşı duyulur, yəqin ki, baxış fəlsəfi və dolaşıq deyil.
Cazibədarlıq ünsürünün müxtəlif tərəfləri vardır, janr və bəyan üsulu ilə onun əlaqəsi
uzun bəhsdir ki, ona vaxt ayırmaq istəmirəm. Cazibədarlıq yəni oxucunu hekayə
ilə bağlayan ünsürlər. Dərinliyi olan, ümumi mənada təfəkkürə söykənməsinə və
bu təfəkkürün cazibədarlıqla verilməsinə daha çox marağım vardır. Mən bu məsələni
daha çox Şimali Amerika yazarlarında görürəm. Karver, İsaak Başevis-Zinger,
Cumpa Lahiri və əlbəttə, ayrı bir hesabla Selincerin əsərlərində. Belə
yazıçılar həmin ədəbiyyata sahibdirlər ki, mən bəyənirəm və əgər daha köhnələrin
adını çəkmək istəsəm, Çexov və Flanneri Okkoner mənim sevimli
yazarlarımdandırlar.
- Forma və məzmun barəsində düzdür ki, demək
olmaz bir əsərin forması yoxdur, yaxud forma və məzmun arasında fasilə xətti çəkmək
olar, amma bəziləri özlərinin nəzərdə tutduqları məzmunların bəyanı üçün daha
sadə formaları bəyənirlər .
- Ümumi təsəvvürün əksinə olaraq, sadə yazmaq
çox çətindir. Bu ki, sözlər, dolaşıq formaları sadə formaya salmaq istəyəndə
işiniz daha çətin olacaq, nəinki onları öz mürəkkəb quruluşlarında yazmaq istəyəndə.
Forma məharətləri daha çox hekayənin mühəndislik növüdür, ta onun təbii şəkli.
Siz həm sadə, eyni zamanda dərin hekayə yazmaq istəsəniz çətinliklə üzləşəcəksiniz.
- Adlarını çəkdiyim yazıçıların çoxu həmin
üsulda yazırlar. Çexovun hekayələri iki yüz il keçdikdən sonra tam sadəlikləri
ilə hələ də canlı, hələ də oxunandır.
Ümumilikdə İran yazarları arasında kimlərin iəsərlərini
bəyənirsiniz?
- Bəzi cəhətlərdən xanım Güli Tərəqqi və
xanım Zoya Pirzadın işlərini digərlərindən üstün tuturam.
-Hər bir yazıçının iş vaxtı öz adətləri
vardır, hekayə yazarkən sizin ritualınız varmı? Bir ideya sizin zehninizə gələn
mərhələdən hekayəyə çevrilənə və çap olunana qədər hansı mərhələləri keçir?
- Adətən, bir müddət bir ideya ya qığılcımla
yaşayıram ki, onun imkanlarını yoxlayım. Bəzən bu həyatın müddəti bir gündür və
bu qığılcım sönməyə doğru gedir, bəzən də daha uzun olur, məsələn, bir həftə,
ya bir ay sonra bu qığılcım sönür. Amma bəzən bir qığılcım yanan kimi sürətlə
yayılır, şölələnir və hər bir şeyi yandırır və siz bütün varlığınızla belə hiss
edirsiniz ki, bunu yazmalısınız. Hər halda bir əsərin hekayəyə çevrilməsi üçün
zaman keçməlidir ta bu yəqin əldə olunsun ki, ondan novella ya roman düzəltmək
olar. Bu fasilədə ona nələrsə əlavə olunur, bir neçə zəncir formalaşır və siz
hiss edirsiniz bu zəncirlər məcmuəsi hekayənin süjetini yarada və bir nağıla
çevrilə bilər. Bu proses uzun çəkir. Mümkündür bir novella altı ay ya daha çox
zaman apara. Qələmlə yazmağa adət etməmişəm. Ümumiyyətlə, "əlyazma” adlı bir
şeyim yoxdur. Hər bir şey kompyuterin arxasında başlanır və həmin yerdə bitir.
Kompyuterdə yığıram, çox ləng yığıram. Bir neçə səhifəlik novellanın yazılması
və yığılması bəzən bir neçə həftə çəkir. Hekayənin bir səhifəsini yazmaq üçün bəzən
bir neçə saat kompyuterin arxasında oturmalıyam. Çox ləng yazdığımdan yazdığımı
nadir hallarda dəyişirəm. Hekayə üzərində redaktə adlı iş görmürəm. Yazmaqla
yanaşı redaktə də edirəm. Yazan zaman cümlələrin quruluşu və təşbehlər üzərində
fikirləşirəm, işləyirəm. Bir cümləni yazdımsa, artıq qayıdıb yenidən onu redaktə
etmirəm, bir şeyi əlavə edib çıxarmıram. Hekayənin bir səhifəsini yazanda artıq
o səhifə mənim üçün bitmişdir, nə istədiyimə əmin olmayana kimi yığmayacağam.
Əlbəttə, qaçılmaz çox cüzi dəyişikliklər istisna olunmaqla.
- Necə oldu ki, Reymond Karverin əsərlərinin
tərcümə etməyə qərar verdiniz, onun - əsərlərinə olan marağı başqalarında hiss
etmirdiniz?
Yazmağa başlayanda çoxlu novellalar oxuyurdum
ki, bəzisi yox, bütün əsərləri yaxşı olan yazıçı axtarırdım. Yazıçıların bəzisinin
bir hekayəsi mənim üçün maraqlı idi, bəzilərinin ümumiyyətlə əsərlərini bəyənmirdim.
Buna görə məcbur oldum o qədər oxuyum ki, bütün hekayələri mənim üçün maraqlı
olan yazıçı tapım. Bu hadisə Reymond Karverin "Bir neçə qutu” hekayəsini
oxumaqla baş verdi. Hekayəni xanım doktor Məryəm Xuzanın 80-ci illərin əvvəllərində
tərcümə etdiyi bir kitabda tapdım. İndi də düşünürəm "Bir neçə qutu” Karverin ən
yaxşı əsərlərindən, bəlkə də müasir ədəbiyyatın ən yaxşı novellalarından
biridir. Ondan sonra Karverin digər əsərlərini oxumağa marağım oldu, amma fars
dilində başqa bir şey çıxmamışdı. Beləliklə, ingilis dostlarımdan biri Karverin
çap olunmuş sonuncu toplumunu mənim üçün gətirdi və mən dərhal hekayələrin tərcüməsinə
başladım. O zaman anladım ki, Karver mənim itirdiyim yazıçıdır. Əlbəttə, ondan
sonra Selincer ilə tanış oldum ki, fikrimcə, əslində ən yaxşı müasir yazıçıdır
və mən onun əsərlərini hər hekayədən ayırıram. Dəfələrlə əsərlərini oxuyub ləzzət
almışam.
- Yeniyetməlik dövründə film sahəsində təcrübələriniz
olmuşdur və əsərlərinizin arasında da "Fitrət və tale” kitabına rast gəlirik
ki, tanınmış film simalarından olan Kyeslovski haqqında bir kitabdır. Bir
kinomatoqrafın əsərlərin maraq göstərməyinizə nə səbəb olmuşdur?
- Selincer kimi yazara ruhi bağlılığımı digər
sahələrdə də genişləndirmək olar. Dünya kinosunun yaxşı filmlərini görməyə
çalışıram və həmin filmə baxmalarda Kyeslovskiyə çatdım. Kyeslovski böyük
kinomatoqraf olmaqdan əvvəl böyük mütəfəkkirdir. Mütəfəkkir bu mənada ki,
varlığa və həyata baxışı çox dərindir. Təqribən onun bütün işlərini dəfələrlə
görmüşəm və bu da onun haqqında yazılan kiçik bir əsəri tərcümə etməyimə səbəb
oldu.
- İran kinosunu necə qiymətləndirirsiniz?
- Fikrimcə, İran kinosu uzun illərdir ki,
köhnəlib. Bu kinonun tam şəkildə qabığını dəyişməyə ehtiyacı vardır. Ya daha
düzgün olar deyək ehtiyacı vardı. Çünki düşünürəm elə bir məqama çatmışdır ki,
onun dirçəldilməsi mümkünsüz olmasa da, çox çətindir. Köhnə böyük kinomatoqraflar
həmişə orta və ortadan aşağı əsərlərin istehsal edirlər. İran kinosunun korpusu
üçüncü dərəcəli əsərlərin yenidən istehsalı halındadır. Kino tənqidçiləri sanki
hər biri kinomatoqraflardan biri ilə qardaşlıq əhdi bağlamışlar, sevimli
kinomatoqraflarının zəif və orta əsərlərinə sitayiş edərək, onların inkişaf
yolunu ümumilikdə bağlamışlar. Belə bir vəziyyətdə "yaxşı” bir film istehsal
olunanda kino əhli şadlıqdan elə fəryad qoparırlar ki, düşünürsən şah əsəri
yaradılmışdır, amma filmə baxanda, ya onu müasir kinonun məşhur əsərlərindən
biri ilə müqayisə edəndə təmiz ümidin ölür. Əlbəttə, bəzən bir qığılcımlar da
var ki, İran kino səviyyəsindən yüksəkdirlər və hətta dünyanın yaxşı kinosu ilə
müqayisə oluna bilərlər, "Dərin nəfəs "kimi. Amma bu tək qığılcımlarla İran
kinosu nicat tapmır. Dünyada "Qaranlıqda rəqs edən (Lars fon Trier), ya "Gizli”
(Mixael Haneke) ya "Qürubdan əvvəl” və
"Gün çıxandan əvvəl” (hər ikisi Riçard Linkliterin rejissorluğu ilə) filmləri
istehsal olunduqca, İran kinosunu görə bilmirsən və mühakimə üçün o yaxşı filmləri
zehnindən çıxara bilmirsən. İranda ildə təqribən yetmiş film istehsal olunur
ki, onların yalnız beş faizini kino tənqidçilərinin özü tərifləyirlər. Üç-dörd
filmdən ibarət olan o beş faizi görəndə adətən ümidsiz oluruq.
- Bir yazıçı kimi güzəranınız necədir?
- Hər halda onun bir hissəsi şöhrət və sevilməkdir,
amma bu, hansısa bir aktyor, idmançı və ya xanəndənin sevilməyindən fərqlidir.
Oxucular sevimli yazıçılarını ona görə sevmirlər ki, film aktyoru kimi cazibədardır,
ya səsi müğənni kimi gözəldir, ya da güclüdürlər. Oxucu bir yazıçını sevəndə
düşünürəm ki, onun fikir və ruhuna vurulmuşdur. Əslində, ədəbiyyat yazıçı ilə
oxucu arasında ruhi əlaqəni formalaşdırır. İkitərəfli əlaqə bəlkə ona görədir
ki, oxucularla üzləşəndə və onlarla danışanda hiss edirəm uzun illərdir onları
tanıyıram və onlar da uzun illərdir məni tanıyırlar. Həmin yaxınlıq hissləridir
ki, məni öz əziyyət, eşq və uğursuzluqlarında şərik bilirlər.
Amma xoşagələn hissəsi budur ki, sən düşünürsən
ki, çoxlu-çoxlu dostların var və hiss edirsən ki, insanların çoxunda paylanmısan
və bütün bunlar ədəbiyyatın köməyinə gəlmişdir.
-Sizin oxucularınızla əlaqəniz necədir, onları
görürsünüz?
- Əhvazda mənim həyatım daha sakitdir.
Oxucuların çoxu məni tanıyırlar və ümumiyyətlə mənim həyat tərzim elə
formadadır ki, çox dərnəklərdə görünmürəm. Amma Tehranda, xüsusilə mədəni mərkəzlərdə
dərhal tanınıram. Oxucularımla ədəbiyyatdan çox, həyati çətinliklər haqqında
danışmağa üstünlük verirəm. Bir şey ki, hər iki tərəfin diqqət mərkəzindədir.
Ümumiyyətlə, düşünürəm oxucularım ya ədəbiyyata çatmamışlar və məsələləri ədəbiyyat
deyil, ya ədəbiyyatdan keçmişlər. Yəni iztirabları elə mövzulardır ki, hekayələrimdə
qoyulmuşdur, yaxud ədəbiyyat onlar üçün çox mühüm məsələnin qoyuluşu üçün vasitədir.
