AZƏRBAYCANDA KORONAVIRUSLA BAĞLI XƏBƏRLƏR

Bir yuxu üçün ağı

Bir yuxu üçün ağı

09 Dekabr 2019, 13:45 302
(Amin Maalofun "Sivilzasiyanın çöküşü” kitabı haqqında)
 
Şərqi Aralıq dənizi ölkələri fərqli milli mənsubiyyətə malik şəxsiyyətlərin birlikdə yaşamaq praktikası ilə dünyanın qalan hissəsinə işıq saça biləcək  şansı var idi, ancaq bu şansı  düzgün dəyərləndirə bilmədi. Şərqi Aralıq dənizində işıqlar söndü və qalaktikanı qaranlıq bürüdü...
 Amin Maalof Adana mənşəli, Katolik misirli bir ananın və Livanlı Məlkit bir atanın oğlu olaraq 1949-cı ildə Beyrutda doğulub. Həyatının 27 ilini Livanda yaşayıb. Livanın vətəndaş müharibəsindən sonra 27 yaşında Fransaya köçüb və o tarixdən bu günə qədər hər biri dünya miqyasında uğur qazanmış, 40 dilə tərcümə olunmuş yeddi roman, yeddi essevari tarix kitabı və dörd libretto yazdı. Təhsili sosioloq, peşəsi ata sənəti olan jurnalistlik, ən böyük marağı isə, öz diliylə desək, dünyada baş verənləri müşahidə etmək, izləmək idi. Zaman keçdikcə o min bir gecə nağılları yazıçılığından, mütəfəkkirliyə doğru irəliləməyi bacardı. Əlimizdəki kitab da bu irəliləyişin nəticəsi olan dəyərli bir mətndir.
 
Kitabın ilk fəslində Amin Maalof ilə əl-ələ tutub 1949-cu ilin Misirinə səyahət edirik. "Müsəlman qardaşları”nın qurucusu Həsən ƏL Bənnanın öldürülməsinə, ardınca Çörçilin sifarişi ilə yerinə yetirilən İsmailiyyə qətliamına, azad zabitlər çevrilişi  və  Ərəb milliyyətçi  Camal Əbdulnəsirin yüksəlişi ilə aftoqratın güc qazanmasına, dolayı yolla  Maaoluf ailəsinin Misirdən qovulmasının ürək ağrıdan hekayəsinə şahid oluruq. Misirin bir çox mədəniyyəti əhatə edən, intellektual olaraq məhsuldar bir ölkədən milliyyətçilik kölgəsində tək bir partiyanın dəmir yumruğu ilə idarə edilən təksəsli bir ölkəyə çevrilməsinin hekayəsidir bu. Yaxşı bir ədəbiyyatçı tərəfindən diqqətlə yazılmış, bir dövrün şahidliyi olan ilk fəsil ifadə dili olaraq sanki  mənə İlya Ehrenburqun "Xətirələri”ni xatırlatdı.
 
Mühafizəkar inqilab
 
Kitabın ikinci fəslində artıq Misirlə əlaqəsi kəsilmiş, Beyrutda yaşayan Maalouf ailəsi ərəblərin son böyük  ümidi olan Camal Əbdülnəsirin yenilməsinə şahid olur. Maalof 1967-ci il İsrail müharibəsi və məğlubiyyətinin ərəblər üzərində böyük bir ümidsizlik və özgüvən çatışmazlığı dalğası yaratdığını və günümüzdə ərəb dünyasındakı qaranlığın bu duyğulardan çıxa bilməməyini yazır. Yazıçıya görə, bu, radikal İslamın hələ də Şərq ilə etdiyi  müharibəsindən  qaynaqlanır.
 Fəslin sonunda sanki Spielbergünün "Münix” filmindən bir səhnə yaşayırıq. Ehud Barakın komandanlığı altında olan İsrail komandaları Beyruta basqın edərək Fələstin xalqını qətlə yetirir, 1975-ci il Livan vətəndaş müharibəsi başlayır və Amin Maalof  bu ölkədən də ayrılmaq  məcburiyyətində qalaraq Fransaya gedir.
 
Kitabın üçüncü fəslində 1979-cu ildəki 4 mühafizəkar inqilabı izləyirik: İran inqilabı, Thatcher Reagan seçki qələbələri, antikominist  Polşa mənşəli  2-ci  Jan Polun papa olması və Çindəki mühafizəkar  Denq Xiaopenq iqtidarı. Maalofa görə  bu mühafizəkar inqilabları bənzərsizliyin və arsızlığın normal görüldüyü, mikro  milliyyətçiliyin yüksəlməkdə olduğu, ağır kapitalizmin hökm sürdüyü bugünkü nizamı hazırlamışdır.
Dördüncü fəsildə isə yazıçı  dövlət aparatına təriflərini yağdırdıqdan sonra, öncə kominizmin uğursuz iqtisadi  təqibindən şikayətçi olur, sonra Amerikadan, Əfqanıstandan antikominist mücadilə çərçivəsində silahlandırılıb "Əl-Qaidə”ni qurduqdan sonra İraqda İŞİD və bənzər qurumların  meydana gəlmə səbəbləri olmağından şikayətlənir. İnanır ki, həll daha öncələr belə problemlər yaşayıb və bu problemlərdən dərs almış, bir-biri ilə mübarizəni başa vuran Avropa Birliyindən gələ bilər, ancaq bu mövzuda tərəddüd yaşadığını ifadə edir.
 
Yaxşı öndər necə olar?
 
Maalof  Ərəb dünyasındakı  liderlərin iqtidarı ələ keçirdikdən sonra illərcə kənar olduqları iqtidarın köhnə  sahiblərinə qarşı  revanşist  duyğular hiss etdiklərini, ölkəni daha məxsusi şəkilləndirməyə çalışdığını, ancaq bunun işə yaramadığını və ümumiyyətlə, qalanlara zərər verdiyindən yazır. Ona görə yaxşı öndər mikro milliyyətçilik ünsürlü din, irq, məzhəb siyasəti edən liderlər deyil, ölkəsinin varlığı üçün özünü həbsə  atdıran və 26 il həbsdə qalmasına səbəb olan Cənubi Afrika  prezidenti  Henrix Vervoedin dul xanımını ziyarət edən Nelson Mandela kimilərdir. Kitabın sonunda Maalofun  gələcəklə bağlı optimist olmaq üçün səbəbinin qalmadığını, tək ümidinin hər şeyi  düzəldəcək  görünməz bir əlin hərəkətə keçməsi olduğunu oxuyuruq.
Amin Maalof romançılığından kəşf etdiyimiz sadə və axıcı diliylə içindən çıxdığı Ərəb toplumununa dürüst bir güzgü tutaraq, səbəb-nəticə əlaqələri ilə gələcəyə olan narahatlığını ifadə edir. Haqlı bir narahatlıqdı bu.
 
Yazıçının məsuliyyəti
 
Lakin, bugünkü dünyada cəmiyyətlər ən kiçik fərqliliklərini belə əsas tutub bir-birlərinə olan hisslərini nifrətlə ifadə edirlər. Bunu edərkən, əslində,  qloballaşma içində bənzər həyatlar yaşadıqları  və bir-birlərindən çox da fərqli olmadıqları üçün hələ də cəmiyyətlərin  anlaşa biləcəklərini ümid edirik.   Bu kitabı əslən sosioloq olan bir ədəbiyyatçının intellektual məsuliyyət ilə çağının və özünün də içindən çıxdığı ərəb toplumunun simasında bugünkü qaranlığı, irqçiliyin və mədəniyyət fərqliliyinin yaratdığı problemləri ifadə edən essevari tarix kitabı kimi dəyərləndirə bilərik.
 Zövqlə oxunan, oxunmağa və haqqında düşünməyə, danışmağa layiq olan bir kitabdır. 30 illik oxucu olaraq  yazıçıya təşəkkür edirəm.
 
Özgür Menemencioğlu 
Tərcümə: Rəvan Cavid