İdeya yaxşı idi, amma reallaşmasında problemlər çıxdı

28.08.21 13:30 2385

Və ya xaricə mal ixrac etdiyinə görə sahibkarlara, yaxud kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçılarına vəsait ödənilməsi ilə bağlı yaşanan çətinliklər

"Azərbaycan 2020: gələcəyə baxış” İnkişaf Konsepsiyasında ixrac yönümlü iqtisadi model əsas götürülərək yüksək əlavə dəyər yaradan ixrac yönümlü iqtisadiyyata transformasiya mühüm məqsəd kimi müəyyən edilib. Bu çərçivədə əsas vəzifələrdən biri qeyri-neft sektorunun yüksək inkişaf tempini qoruyub saxlamaqla onun ixrac imkanlarını genişləndirmək olub. Qeyri-neft məhsullarının ixracının stimullaşdırılması, rəqabət qabiliyyətli qeyri-neft məhsullarının istehsalı və ixracının, ənənəvi və yeni bazarlara çıxış imkanlarının artırılması, bu sahədə əlverişli şəraitin daha da genişləndirilməsi məqsədi ilə Prezident İlham Əliyev 18 yanvar 2016-cı il tarixdə "Qeyri-neft məhsullarının ixracının stimullaşdırılması ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında” sərəncam imzalayıb. Sərəncama uyğun olaraq Nazirlər Kabineti kənd təsərrüfatı və emalı məhsullarına ixracla bağlı geri ödəmə dəstəklərinin verilməsi mexanizmini müəyyənləşdirib. Prezident İlham Əliyevin 1 mart 2016-cı il tarixində imzaladığı "Qeyri-neft məhsullarının ixracının təşviqi ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında” fərmanda 2016-2020-ci illərdə Azərbaycanda istehsal olunan qeyri-neft məhsullarının ixracının təşviqi istiqamətində əlavə tədbirlərin həyata keçirilməsi məsələləri əks olunub. Qeyd edilib ki, Azərbaycanda istehsal olunan və istehsal prosesində istifadə olunan yerli komponentlərin və ölkəmizdə yaradılan qeyri-neft məhsullarının dəyərinin xüsusi çəkisindən, habelə ixrac olunan həmin məhsulların növündən asılı olaraq, respublikamızda qeyri-neft məhsullarının ixracı ilə məşğul olan şəxslərə dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına ixrac təşviqi ödənilsin. Ödəniləcək ixrac təşviqinin baza məbləği ixrac əməliyyatlarına görə faktiki ixrac olunmuş malın ixrac gömrük bəyannaməsində nəzərdə tutulan gömrük dəyərinin 3 (üç) faizini təşkil edib. Bu fərman 2016-cı il martın 1-dən qüvvəyə minib və 2020-ci ilin dekabrın 31-dək qüvvədə olub.

Cavabsız qalan sorğular

Maraqlıdır, prezidentin 18 yanvar 2016-cı il tarixli sərəncamından və 1 mart 2016-cı il tarixli fərmanından irəli gələn vəzifələrin yerinə yetirilməsi üçün mərkəzi icra hakimiyyəti orqanları səviyyəsində hansı işlər görülüb? İmzalanan sənədlərin qüvvədə olduğu müddətdə xaricə mal ixrac etdiyinə görə neçə sahibkara, yaxud kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalçısına ümumilikdə nə qədər vəsait (ixrac təşviqi - geri ödəmə) ödənilib? Ümumiyyətlə bu stimullaşdırma tədbirinin əhəmiyyəti nədən ibarət olub, qeyri-neft sektorunun, o cümlədən kənd təsərrüfatının inkişafına necə təsir edib? Belə stimullaşdırıcı tədbirlərin davam etdirilməsinə ehtiyac varmı? Bu kimi suallarla bağlı İqtisadiyyat, Maliyyə, Kənd Təsərrüfatı nazirliklərinin, Dövlət Gömrük Komitəsinin, Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin elektron ünvanlarına iyunun 29-da jurnalist sorğusu göndərdik, eyni zamanda iqtisadçı ekspertlərin münasibətini öyrəndik. Maliyyə Nazirliyi, Dövlət Gömrük Komitəsi, Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi və Qida Təhlükəsizliyi Agentliyindən bu suallarla bağlı İqtisadiyyat Nazirliyinə müraciət etməyimiz tövsiyə olundu.

Malın gömrük dəyərinin 3 faizi

İqtisadiyyat Nazirliyindən iyulun 6-da bizə göndərilən məlumatda qeyd edilib ki, dövlət başçısının 1 mart 2016-cıiltarixli "Qeyri-neft məhsullarının ixracının təşviqi ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında” fərmanına əsasən, qeyri-neft məhsullarının ixracı ilə məşğul olan şəxslərə dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına ixrac təşviqinin ödənilməsi nəzərdə tutulub.Fərmanın 3.1-ci bəndinin icrası məqsədi ilə Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə "Qeyri-neft məhsullarının ixracı ilə məşğul olan şəxslərə ixrac təşviqinin ödənilməsi” Qaydası təsdiq edilib. Həmin qərarla həmçinin, "İxrac təşviqi şamil olunacaq qeyri-neft məhsullarının xarici iqtisadi fəaliyyətin mal nomenklaturası üzrə Siyahısı” və "Məhsulların növündən asılı olaraq ixrac təşviqinin baza məbləğinə tətbiq olunacaq Əmsallar” təsdiq edilib. Fərmanda nəzərdə tutulmuş müddətə əsasən, 2016-cı il 6 oktyabr tarixindən qeyri-neft məhsullarının ixracı ilə məşğul olan şəxslərə dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına ixrac təşviqinin ödənilməsi həyata keçirilib. Ödənilən ixrac təşviqinin baza məbləği ixrac əməliyyatlarına görə faktiki ixrac olunmuş malın ixrac gömrük bəyannaməsində nəzərdə tutulan gömrük dəyərinin 3 faizini təşkil edib.

157 sahibkarlıq subyektinə 27,5 milyon manat ödənilib

Nazirliyin məlumatında qeyd olunub ki, fərmana əsasən, ixrac təşviqinin ödənilməsi müddəti bitənədək 157 sahibkarlıq subyektinə 27,5 milyon manatdan çox dövlət büdcəsi hesabına ixrac təşviqi ödənilib. Bu mexanizmin tətbiqi sayəsində 5 il ərzində yeni və ənənəvi ixrac bazarlarında daxili tələbatı ödəməklə ixrac potensiallı məhsulların qiymətinin rəqabətqabiliyyətliliyi təmin olunub. Bunun nəticəsində sözügedən məhsullar bazarlarda öz yerini tutub, istehlakçıların rəğbətini qazanıb ki, bu da mexanizm qüvvədən düşəndən sonra belə, həmin məhsulların ixracının yüksək səviyyədə qalmasını təmin edib. Nazirlikdən bildirilib ki, qeyd olunan mexanizmin tətbiqi kənd təsərrüfatı məhsullarının tədarükü və ixracı sahəsində inkişafa təkan verir.

Nə qədər qəribə səslənsə də...

İqtisadçı ekspert Natiq Cəfərli hesab edir ki, Prezidentin imzaladığı sərəncam və orada nəzərdə tutulanlar ideya olaraq çox müsbət qarşılanır. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan reallığına uyğun olaraq ən yaxşı ideyalar da pis və bərbad şəkildə həyata keçirilir: "Prezidentin imzaladığı məlum sərəncamın icrası zamanı bir çox tələblər qoyuldu. Təşviq paketinin alınması, mal və məhsulların əvvəlcədən bəyan edilməsi, müqavilələrin öncədən qeydiyyatdan keçirilməsi və sair prosedurlar normal, oturuşmuş sistemlərdə qəbulediləndir. Amma Azərbaycan reallığında məsələ başqa cürdür. Misal üçün, Azərbaycanda kənd təsərrüfatı ixracı ilə məşğul olan fermer və iş adamlarının mütləq əksəriyyəti köhnə qaydalarla işləyirlər. Bu, onların günahı deyil. İndiyə qədər oturuşmuş bir sistem və qaydalar olub. Onlar da bu qaydalarla işləyiblər, yəni əkib-becərdiyi məhsulu maşınlarına doldurub xarici bazara çıxarıblar. Bu vətəndaşlara normal bir sistem təklif etmək, onlara köməklik göstərib təşviq proqramlarının əhatəsini genişləndirmək, əllərindən tutmaq istiqamətində heç bir addım atılmadı. Kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracı ilə məşğul olan şirkətlərə, yaxud fiziki şəxslərə böyük bir dəstək olmaq üçün hansısa proqramın reallaşdırıldığını söyləmək mümkün deyil. Nə qədər qəribə səslənsə də, təşviq proqramlarından əsasən iri şirkətlər, özü də payçısı dövlət olan şirkətlər faydalana biliblər. Qeyri-neft sektorunda ixracatla məşğul olan bəzi törəmə şirkətləri, qapalı səhmdar cəmiyyətlərini buna misal gətirmək olar. Lakin bu, geniş kütlələrə çatmadı, ixracatın stimullaşdırılması tədbirləri daha çox iş adamlarını əhatə etmədi. Nəticə etibarilə ideya yaxşı olsa da, həyata keçirilməsində ciddi qüsurlar ortaya çıxdı”.

Rufik İSMAYILOV