AZƏRBAYCANDA KORONAVIRUSLA BAĞLI XƏBƏRLƏR

Tağıyevin maarifçilik fəaliyyətinin şanlı səhifəsi

Tağıyevin maarifçilik fəaliyyətinin şanlı səhifəsi

Cəmiyyət
06 Mart 2021, 11:00 1023
Bakıda müsəlman qız və qadınlar üçün ilk dünyəvi qadın məktəb necə yaradıldı?
 
Xalqımızın böyük oğlu H.Z.Tağıyevin adı - XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın görkəmli  mesenatı kimi tarixə düşmüşdür. Bakıda qadın və qızlar üçün azərbaycan dilində ilk dünyəvi məktəbin açılması  təhsil, maarif və mədəniyyət hamisi - H.Z.Tağıyevin adı ilə bağlıdır. Bu məktəbin əsası H.Z. Tağıyev tərəfindən 1898-1900-cü illərdə qoyulmuşdur. Tarixi sənəd və mənbələr təsdiq edir ki, Hacı Zeynalabdin Tağıyevin elmə,  təhsilə və mədəniyyətin müxtəlif sahələrinə göstərdiyi hamilik əsil mesenatlıq nümunəsi olmuşdur. H.Z. Tağıyev Azərbaycanda  maarifçilik hərəkatına, elm və təhsilin yayılmasına kömək əli uzadan nadir iş adamlarından biridir. H.Z. Tağıyevin özü elm və savad sahibi olmasa da, xalqın maarifləndirilməsi və savadsızlığın aradan qaldırılması, ölkəmizdə elm və təhsilin yayılmasında fədakarlıq göstərən ziyalıların köməyinə çatmışdır. Azərbaycanın ilk milli qəzeti olan " Əkinçi”nin, müsəlman qızlar üçün Bakıda ilk dünyəvi məktəbin və digər təhsil ocaqlarının yaradılmasında və onların fəaliyyət göstərməsində H.Z.Tağıyevin böyük maliyyə dəstəyi olmuşdur. Onun mesenatlıq fəaliyyəti olduqca zəngin və çoxşaxəlidir. 
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin " Hacı Zeynalabdin Tağıyevin abidəsinin ucaldılması haqqında” 11 mart 2020-ci il tarixdə imzaladığı  Sərəncamda H.Z.Tağıyev,  Azərbaycanda neft sənayesinin inkişafında xidmətləri olmuş böyük xeyriyyəçi, maarifpərvər və ictimai xadim kimi qiymətləndirilir.
 
Müfəttişin məktubu

Bakıda qız və qadınlar üçün azərbaycan dilində ilk dünyəvi məktəbin açılması yolunda  H.Z.Tağıyevin göstərdiyi fədakarlığı əks etdirən tarixi mənbə və sənədlər  Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivi və Azərbaycan Respublikasının Dövlət Tarix Arxivinin müxtəlif fondlarında qayğı ilə qorunub saxlanılır. Həmin sənədlərə və digər mənbələrə əsaslanaraq hazırladığım bu məqaləni dəyərli oxucularımızın diqqətinə çatdırıram.  Bakı Quberniyası və Dağıstan Vilayəti xalq məktəbləri direktoru və  müfəttişi vəzifəsini icra edən A.S.Tixorjevski Qafqaz Tədris Dairəsi Qəyyumunun təklifi əsasında II Nikolayın  qarşıdan gələn  müqəddəs tacqoyma  mərasiminin qeyd edilməsi ilə əlaqədar  Bakı şəhərində müsəlman qızlar üçün Xalq Maarif Nazirliyinin birsinifli və yaxud ikisinifli kursu üzrə məktəbin təsis edilməsinə pulun ayrılması və həmin məktəbə Alihəzrət Böyük knyaz Olqa Nikolayevnanın adının verilməsi məsələsi ilə bağlı 1896-cı il  martın 22-də 354 saylı məktubla tanınmış xeyriyyəçi H.Z. Tağıyevə müraciət etmişdir. Məktubda həmçinin bildirilirdi ki, həmin  məktəbdə müsəlman ailəsinin tələblərinə cavab  verəcək  əl işləri və evdarlıq da tədris olunacaqdır. Əgər Bakıda müsəlman qadın məktəbinin açılmasına H.Z.Tağıyevin razılığı olarsa, həmin  məktəb İmperiya ərazisində müsəlman qızlar üçün ilk məktəb olacaq  və həmin məktəbə Alihəzrət Böyük knyaz Olqa Nikolayevnanın adının verilməsinə dair onun yazacağı razılıq cavabının yubadılmadan Qafqaz Tədris Dairəsinin Qəyyumuna çatdırılması  H.Z. Tağıyevdən xahiş edilirdi.

Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki,  XIX əsrin ikinci yarısından etibarən Bakıda bir neçə qadın məktəbi, o cümlədən  müqəddəs Nina qadın məktəbi, Bakı  Mariin  qadın  gimnaziyası fəaliyyət göstərirdi.  Lakin həmin məktəblərdə tədris yalnız rus dilində aparılırdı. Doğma Azərbaycan dilində  qız və qadınlar üçün hər hansı bir təhsil ocağı mövcud deyildi. Qadınların təhsilli olmasının vacibliyini yaxşı anlayan və bunu  ürəkdən arzulayan H.Z.Tağıyev azərbaycanlı qızların dünyəvi qadın təhsili ala bilməsi üçün müvafiq məktəbin açılması və həmin məktəbin saxlanılmasına görə 150.000 min rubl  ödəyəcəyi haqqında öz təklifini 1896-cı ilin aprelin 24-də Qafqaz Tədris Dairəsinə təqdim etmişdir. Onun tərəfindən belə bir təklif  Xalq Maarif Nazirliyinə də təqdim edilmişdir. Bu barədə Qafqaz Tədris  Dairəsinin Qəyyumu K.P. Yanovskinin H.Z. Tağıyevə  Tiflisdən yazdığı 29 aprel 1896-cı il tarixli 3499 saylı məktubunda qeyd edilib. Tarixi mənbələr təsdiq edir ki, Bakıda müsəlman qızlar üçün məktəbin yaradılması heç də asanlıqla başa gəlməmiş və bu iş xeyli  vaxt tələb etmişdir.
 
Qafqaz Tədris Dairəsinin Qəyyumu K.Yanovski 1897-ci il aprelin 8-də H.Z.Tağıyevə  göndərdiyi məktubda qeyd edirdi: "Əlahəzrət Hacı Zeynal Abdin. Mənim, H.Z.Tağıyevin irəli sürdüyü şərtlər daxilində Bakı şəhərində rus-tatar qadın məktəbinin yaradılmasına Xalq Maarif Nazirliyi tərəfindən icazənin verilməsi haqqında xahişimin nəticəsi olaraq cənab Xalq Maarif Naziri  bildirdi ki, sizin təklif etdiyiniz aşağıdakı şərtlərlə Bakıda rus-tatar qadın məktəbinin yaradılmasına heç bir maneə yoxdur:
1. Qadın məktəbi - müsəlman ailələrinin tələblərinə uyğun olaraq əl işlərini və evdarlığı tədris edən əlavə şöbə də daxil olmaqla,  Qafqaz Tədris Dairəsinin birsinifli məktəb tipində olmalıdır.
2. Məktəbin nəzdində məktəbdə tərbiyə olunan ən azı 20 nəfər azərbaycanlı qız üçün nəzərdə tutulan pansion olmalıdır; ola bilsin ki, qəbul olunaraq pulsuz təhsil  alan, ştatdan əlavə gəlib-gedən pansionçular da olsun.
3. Məktəbdə çalışan bütün tərbiyəçilərin və xidmətçilərin dini məzhəbi müsəlman olmalıdır.
4. Məktəbin Fəxri Qəyyumu – məktəbin təsisçisi Hacı Zeynalabdin Tağıyevdir, o, dünyasını dəyişdiyi halda - bu hüquq irsi halda onun böyük oğluna və böyüklük qaydasında onun nəslinə keçir.
5. Məktəbin Qəyyumluq Şurasına aşağıdakılar daxildir: Məktəbin fəxri qəyyumu; Bakı Şəhərinin başçısı; Quberniya Qazisi; Bakı quberniyası Xalq məktəbləri direktoru; Bakı Mariin qız məktəbinin rəisi və fəxri müsəlmanlardan Bakı Şəhər Dumasına seçilmiş üç nəfər.
6. Qəyyumluq Şurası şagirdlərin təhsil və pansionun saxlanması haqlarını müəyyən edir, məktəbin genişləndirilməsi və böyüməsinin qayğısına qalır; xidmətçilərə və kasıb şagirdlərə geyim və tədris vəsaitlərinin əldə edilməsi üçün vəsait ayırır;
7. Məktəbin və pansionun saxlanılması üçün Zeynal Abdin Tağıyevin yatırdığı kapitaldan daxil olan faizlərdən; könüllü ianələrdən, əgər təyin etdirmişdirsə, Bakı şəhərinin büdcəsindən daxil olan vəsaitlərdən; konsertlərdən, qonaqlıqlardan və s.  daxil olmuş pullardan istifadə olunur.

Bakı quberniyası xalq məktəblərinin direktoru A.S.Tixorjevski 1898-ci il iyulun 18-də Bakıdan Qafqaz Tədris Dairəsinin Dəftərxanasına göndərdiyi məktubda bildirirdi: "Cən.Tağıyev olmadığına görə, onun rəisi K.A. Uriskiyə müraciət etmiş və o, bildirmişdi ki, cən. Tağıyev Dövlət Bankının Bakı filialında etdiyi ödənişlərin qəbzlərini də əlavə edərək məktəbə "Aleksandrinski” adının verilməsi xahişi ilə iyulun 18-də müsəlman qadın məktəbinin nizamnaməsinin layihəsini Qəyyuma artıq  təqdim etmişdir. Nizamnamənin layihəsi təsdiq edildikdən sonra o, məktəb binasının tikilişinə başlayacaqdır.”
 
Tağıyevin mənzilində keçirilən ilk iclas
 
Bakıda yaradılacaq müsəlman qadın məktəbinin nizamnaməsinin layihəsi 1898-ci il mayın 16-da təsdiq edilmişdir. Nizamnamənin layihəsi təsdiq edildikdən sonra H.Z. Tağıyev məktəb binasının layihəsinin işlənməsini  polşalı arxitektor İozef Qoslavskiyə tapşırmışdı. Məktəbin binasının tikilişi iki il ərzində davam edərək 1900-cü ildə başa çatdırılmış və həmin bina 864 kvadrat sagen yer tutaraq H.Z.Tağıyevə 184.000 rubla başa gəlmişdir. Bakı qadın rus-müsəlman məktəbinin Qəyyumluq Şurasının sədri H.Z. Tağıyev 1900-cü il aprelin 23-də Bakı quberniyası xalq məktəblərinin direktoru A.S. Tixorjevskiyə məktub göndərərək , onu, İmperatritsa Aleksandra Fedorovnanın adını daşıyan rus-müsəlman qadın məktəbinin Qəyyumluq Şurasının aprelin 24-də axşam saat 8-də onun evində keçiriləcək ilk iclasına dəvət etmişdir.  Qeyd edək ki, Bakı Aleksandrinski rus-müsəlman qadın məktəbinin Qəyyumluq Şurasının sıralarında Əli Mərdan bəy Topçubaşov, Həsən bəy Məlikov və A. Tixorjevski kimi görkəmli şəxslər də yer almışdılar. Məktəbə müsəlman qadın müəllimə və pedaqoqların işə qəbul edilməsi məsələləri  daim diqqət mərkəzində olmuşdur.  Bakı Aleksandrinski rus-müsəlman qadın məktəbinin Qəyyumluq Şurasının sədri H.Z. Tağıyev Qəyyumluq Şurasının iyunun 25-də keçirilmiş iclasının qərarına əsasən, aşağıda qeyd olunan şəxslərin, o cümlədən Tiflis müq. Nina qadın məktəbinin altı sinfini 8 iyul 1900-cü ildə bitirərək 810 saylı şəhadətnamə əldə etmiş Hənifə xanım Məlikova; Vilensk qadın gimnaziyasını bitirərək 299 saylı  attestat əldə etmiş Mariya Sulkeviç və 11 dekabr 1900-cü ildə Zaqafqaziya Sünni Mənəvi İdarəsi tərəfindən verilmiş 1490 saylı attestatla molla rütbəsinə layiq görülmüş Əsma Soltan xanım Məmməd Əmin Əfəndi qızının müvafiq vəzifələrə təsdiq edilməsi haqqında Bakı quberniyası və Dağıstan vilayətinin xalq məktəbləri direktoru A.S.Tixorjevskiyə məktubla müraciət etmişdir.  1902-ci  ilin  məlumatına  görə,  həmin dövrdə Məktəbin Qəyyumluq  Şurasının  sədri  H.Z. Tağıyev, şuranın  üzvləri  A.M.Topçubaşov, M. Latkina, H.b.Məlikov, S.V. Məlikova, S.A.Txorjevski  və  F.Vəzirovdan  ibarət  olmuşdur.  Məktəbin  Qəyyumluq  Şurasının  9  may  1902-ci  il  tarixli  qərarı  ilə  şuranın  sədr  müavini  H.Z.Tağıyevin  arvadı  S.V.Tağıyeva  seçilmişdir.
 
Müəllim qıtlığı necə həll edildi?
 
Tağıyevin yorulmaz səyləri nəticəsində məktəbin  normal  fəaliyyətinin  təmin  edilməsi məqsədilə aktual sayılan müəllim  qıtlığı  məsələsini  qismən  də  olsa  həll  etmək mümkün  olmuşdur. H.Z.Tağıyev türk  dili  müəllimi  çatışmadığı  haqqında  qəzet  vasitəsi  ilə  müsəlman  müəllimələrə  müraciət  etmiş  və   bu  çağırışa  səslənən  Hənifə  xanım  Məlikova, Rəhilə  xanım  Terequlova, Məryəm  xanım  Culikeviç  Bakıya  gəlmişlər. H. Z. Tağıyevin  maarifçilik  fəaliyyətinin  şanlı  səhifəsi  kimi  milli təhsil tariximizə daxil olan qız məktəbində  təhsil əvvəl dördillik idi, 2 ildən sonra beşillik, daha sonra isə  altıillik oldu. H.Z. Tağıyev, Bakıda  müsəlman qızlar  üçün  açdığı  məktəbin  nəzdində  ikiillik  pedaqoji  kursların  açılmasına  da  nail  olmuşdur. Belə  ki, 1913-cü  il  fevralın  5-də  H.Z.Tağıyev Bakı  quberniyası  və  Dağıstan  vilayəti   xalq  məktəbləri  direktoruna  ərizə  ilə  müraciət etmişdir. Həmin  müraciətdə  qeyd  edilirdi: ” Mən, Romanovlar  səltənətinin  300  illiyi  kimi  qarşıdan  gələn fərəhli  hadisəni  rus  müsəlmanlarının  öz  yurddaşları  ilə   yaxınlaşdırılmasına  xidmət edə biləcək  bir işlə  qeyd  etmək istəyirəm. Düşünürəm  ki, bu  işə  yaxşı  bir töhfə kimi  Bakı Aleksandriyski  qadın  rus-müsəlman  məktəbinin  nəzdində ikiillik  pedaqoji  kursların  açılması ola  bilər. Bu  məqsədlə  mən yüz  min  rubl  ayırıram  və  xahiş  edirəm  ki, hazırlanmış  nizamnamə  əsasında  İmperatritsa  Aleksandra  Fyodorovnanın  adını  daşıyacaq  ikiillik   kursların  açılmasına  icazə  verilsin”.
 
Aleksandriski  qadın  rus-müsəlman  məktəbinin  qəyyumluq  şurasının  sədri  H. Z. Tağıyevə  1915-ci  il  aprelin  4-də  göndərilmiş 1201№li  məktubda  bildirilirdi  ki, Qafqaz  tədris  dairəsi  Popeçitelinn  10 aprel  1913-cü  il  tarixli, 8457№-li təklifi  ilə  müsəlman  qızlar  üçün  Aleksandriyski  məktəbinin  nəzdində  ikiillik kursların  açılmasına  icazə  vermişdir. Beləliklə, ibtidai  məktəbdə  müəllimələrin  hazırlanması  üçün  nəzərdə  tutulan  kurslar  açıldı.
Qeyd  edək ki, Azərbaycanda  milli ziyalı  qadın təbəqəsinin  yaranmasında, maarifçilik tariximizdə dünyəvi  qadın  təhsilinin inkişafında, Azərbaycan qadınının dünyəvi təhsil almasında H.Z.Tağıyevin təşkil etdiyi ilk müsəlman qız məktəbinin  əhəmiyyətli  xidmətləri  olmuşdur. Bu məktəbi  bitirən onlarla azərbaycanlı qızlar sonrakı  dövrlərdə, xüsusilə  müstəqillik  illərində  millətimizin  mədəni  tərəqqisində, Azərbaycan  Xalq Cümhuriyyətinin təhsil  siyasətinin  həyata  keçirilməsində  yaxından  iştirak  etdilər.
 
Keçmiş  Rusiya  İmperiyasında  müsəlman  qızlar  üçün  ilk  dəfə  olaraq  H.Z.Tağıyev  tərəfindən  Bakıda  açılmış   məktəbin  fəaliyyəti  daşnak-bolşevik  dəstələri  tərəfindən  1918-ci  ilin  martında  azərbaycanlılara  qarşı  törədilmiş  Bakı  qırğını  zamanı  dayandırılmışdır. Cümhuriyyət dövründə də bu  məktəbi bərpa etmək mümkün olmadı. Lakin bütün  bunlara  baxmayaraq,  danılmaz  bir  faktdır  ki, ötən əsrin əvvəllərində yetişən ziyalı  Azərbaycan qadınlarının böyük əksəriyyətini bu məktəbin  pedaqoqları  və  məzunları təşkil  etmişdir.
 
Dövrünün  tanınmış  iri  sənayeçisi, məşhur  xeyriyyəçi-mesenat  H.Z. Tağıyevin ölkəmizdə  qadınların  təhsilə  cəlb  edilməsi, qadınlar  arasında  savadsızlığın və  geriliyin  aradan  qaldırılması  sahəsində gördüyü son dərəcə əhəmiyyətli işlər xalqımız tərəfindən heç vaxt unudulmur, daim böyük hörmət və ehtiramla yad edilir.
 
Rafiq Səfərov, Azərbaycan Respublikası Milli Arxiv İdarəsinin baş məsləhətçisi