Bakı 23°C
Qara dənizdə üçüncü dünya müharibəsi?
Bölgədə gərginlik
artmaqdadır
Son vaxtlar dünya ictimaiyyətinin diqqəti daha bir narahat bölgəyə -
Qara dənizdə yaşanan gərginliyə yönəlib. Dünya güclərinin Qara dənizdə apardıqları
rəqabət bölgədə yeni bir müharibə ehtimalını artırıb. Tarixin bütün dövrlərində
Qara dəniz iqtisadiyyat, ticarət və nəqliyyat əlaqələri baxımından geosiyasi və
geostrateji əhəmiyyətə malik bir bölgə olub. Buna görə Qara dəniz tarix boyu
qlobal və regional güclər üçün əsas rəqabət sahələrindən biri olaraq qalıb.
Böyük dövlətlər o qədər
məntiqsiz hərəkətlər edir ki...
Soyuq müharibədən sonrakı dövrdə Qara dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq
Təşkilatının təsiri altında bölgədə "genişlənmiş Qara dəniz bölgəsi"
anlayışı meydana gəldi. Bu dövrdə Qara dənizin təhlükəsizliyini təmin etmək
üçün bir tərəfdən Avropa İttifaqı (Aİ), NATO, ATƏT kimi təşkilatların
mexanizmləri işə salındı, digər tərəfdən, QDİƏT, Qara dəniz Hərbi Dəniz
Qüvvələri İşçi Qüvvəsi (BLACKSEAFOR), Qara dəniz Harmoniyası əməliyyatı kimi yeni
strukturlar yaradıldı. SSRİ-nin dağılmasından sonra "yeni dünya
düzəni" elan edən və hegemonluğunu qorumağa çalışan ABŞ, nüfuz edə
bilmədiyi yeganə dəniz olan Qara dənizə "mövcud maraqlar zonası" kimi
baxır. ABŞ və Böyük Britaniyanın nöqteyi-nəzərindən NATO Qara dəniz də daxil
olmaqla Avroatlantik bölgədəki əsas təhlükəsizlik qüvvəsidir və bu baxımdan,
Qara dəniz bir NATO gölü halına gəlməlidir. Şimali Atlantika İttifaqı ilə
yanaşı, ABŞ, Böyük Britaniya və digər NATO üzvü olan ölkələr, o cümlədən yardım
proqramları və "rəngli inqilablar" vasitəsilə Rusiyanın bölgədəki
təsirini cilovlamağa çalışır. "Regional münaqişələrə son qoymaq” və "enerji
təhlükəsizliyi” barədə ritorika, əsasən, Rusiyanın təsirini
məhdudlaşdırmağa yönəlib. Məsələ ondadır ki, bura Rusiya və ABŞ, NATO
ölkələrinin maraqlarının toqquşduğu bölgədir. Krımın işğalından sonra Qara
dənizin böyük hissəsinə iddiasını ortaya qoyan Moskva, Krımda bazalar
formalaşdırıb. Bu da Ukrayna və NATO ölkələrini ciddi narahat edir. Ona görə də,
onlar Qara dənizi tamamilə Rusiyanın ixtiyarına vermək istəmir. Ara-sıra regiona
Amerika gəmiləri daxil olur və bu da Rusiyanı ciddi narahat edir. Üstəgəl,
üçüncü istiqamətdə də gərginlik var. Amerika təyyarələri Rusiya sərhədinə
yaxınlaşır. Kreml isə buna adekvat cavab verməyə çalışır. Yaxın müddətdə həm
Aralıq, həm də Qara dənizdə gərginliyin azalacağına ümid azdır. Düzdür, böyük
müharibə olmasa da, insidentlərin baş vermə ehtimalı güclüdür. Məsələn, hər hansı
hərbi təyyarə digər ölkənin təyyarəsini vura bilər, yaxud gəmidən atəş açıla
bilər. Yəni böyük dövlətlər o qədər məntiqsiz hərəkətlər edir ki, prosesin müharibə
həddinə gəlib çıxmayacağını da iddia etmək olmur.
Rusiya üçün həyati maraq
Digər tərəfdən, Rusiya üçün Qara dəniz hövzəsi həyati maraqlar zonası
kimi nəzərdən keçirilir. Boru kəməri marşrutları, enerji ötürmə kanalları,
donanma, hərbi bazalar, regional təhlükəsizlik və ticarət kimi bir çox məsələ
Qara dənizi Rusiya üçün strateji bir bölgəyə çevirir. Rusiya bir tərəfdən
"Qara dənizdəki hökmranlığı", digər tərəfdən isə Qara dənizdən
keçərək Aralıq dənizinə girmək və boğazlara nəzarət etmək fürsəti axtarır.
Rusların Kerç boğazında və Azov dənizində varlığı və fəaliyyətinin artması Qara
dəniz hövzəsindəki hərbi-siyasi tarazlığı tamamilə dəyişdirib. Rusiyanın Qara
dəniz hövzəsi də daxil olmaqla bölgədəki təcavüzkar və genişləndirici siyasəti,
müəyyən mənada NATO və Qərbin buradakı təsirini əngəlləyib. Rusiya, keçmiş
imperiya dövründə olduğu kimi, tarixi imperatorluq strategiyası çərçivəsində
bölgədə güc nümayiş etdirir və bölgə üzərində nəzarətini qurmağa çalışır. Bu
müddətdə Rusiyanın Qara Dəniz Donanması 25 min hərbçi, 21 böyük hərbi gəmi,
yeddi sualtı qayıq, 200 dəstək gəmisi potensialına çatıb. 28 mindən çox hərbçi
bölgəyə göndərilib. Sevastopoldakı Qara dəniz Donanması ilə yanaşı, 2014-cü
ildə Krımın ilhaqından sonra orada S-400 hava müdafiə sistemləri, Kh-35U
raketləri, Su-24 və Su-30SM döyüş təyyarələri və Ka-27/29 helikopterləri
yerləşdirilib. Rusiya neo-Avrasiya siyasətinin tələb etdiyi kimi, "yaxın
xaricdə" üzərində nəzarət də daxil olmaqla, daxili bölgələrindəki Qərb
nüfuzunun qarşısını almağa çalışır. 2008 Rusiya-Gürcüstan müharibəsi, 2014
Rusiya-Ukrayna-Donbas böhranı, həmçinin Krımın işğalı və sonrakı ilhaqı bu
səbəbdən baş verdi. Kreml nəzarət etdiyi bölgədə Gürcüstan və Ukrayna üçün NATO
üzvlüyünə mane olmaqla, NATO-nun Qara dənizdəki mütləq dominantlığına qarşı
çıxdı. Rusiyanın hazırkı ərazisinin sahil xətti xeyli genişlənib. Donanmanın
modernləşdirilməsi və inkişafı, eləcə də quru qüvvələrinin gücləndirilməsi
sayəsində Rusiya bölgədə açıq bir üstünlük əldə edib. Qara dənizdəki şiddətli
rəqabət bölgədəki təhlükəsizlik anlayışını dəyişdirib və tarazlıqları olduqca
həssas edib. Ancaq Qara dəniz hövzəsini də əhatə edən Rusiyanın bu bölgədəki
təcavüzkar və genişləndirici siyasətinin Çin, Suriya, İran və Türkiyə kimi
ölkələrlə qurulmuş regional əməkdaşlıq sahələri ilə əlaqəli digər səbəbləri
var. Bölgədəki güclü dövlət olan Türkiyə və Rusiya, Qara dənizdəki
təhlükəsizlik siyasətlərini yeniləyib müttəfiq oldular. Qərb ölkələri, ilk
növbədə ABŞ və Böyük Britaniya, Rusiyadan əks tərəfdədir. "Soyuq
müharibə" dövründən başlanan ABŞ-İngiltərə müttəfiqliyinin Rusiya ilə
rəqabəti Qara dənizdəki yeni dövrə qədər davam edir.
Qərbin bölgəyə nüfuzetmə
cəhdləri
Qara dənizdə artan gərginliklər fonunda bütün gözlər Rusiya
prezidenti Vladimir Putinə yönəlib. Ukrayna ilə bağlı bütün gərginliklərdə geri
addım atmayan Putin, ingilis hərbi gəmisinin Krım sularına qanunsuz girdiyini
və bunu Rusiya qüvvələrinin necə reaksiya verəcəyini müəyyənləşdirmək üçün
etdiyini, üstəlik, gəminin ABŞ ilə koordinasiyalı hərəkət etdiyini söyləyib.
Rusiya tərəfindən işğal edilən Krım sularındakı hərəkətlərlə əlaqədar olaraq
Putin, "Bu gəmini batırsaydıq da, üçüncü dünya müharibəsinin başlayacağını
düşünmək çətin olardı” deyərək, insidentin dərəcəsini nümayiş etdirmiş olub.
Beləliklə, Böyük Britaniya və ABŞ, "yeni dünya düzəni" və
"bütöv və azad Avropa" ritorikasına uyğun olaraq Qara dəniz bölgəsini
beynəlxalq kapitalist sistemə inteqrasiya etməyə çalışırlar. Gürcüstan və
Ukrayna nümunələrində də göründüyü kimi, NATO bölgənin üzvlük və ya əməkdaşlıq
yolu ilə Qərb sisteminə inteqrasiya edilməsində də mühüm rol oynayır. Digər
tərəfdən, Rusiya Montrö Konvensiyasından hər şəkildə istifadə edərək Qara
dənizin NATO gölü olmasının qarşısını almaq üçün strategiya hazırlayır.
Əslində, Putinin siyasəti I Pyotrun isti dənizlərə girmək, xarici qüvvələrin
yaxın xaricə nüfuz etməsinin qarşısını almaq və üstünlük qazanmaqla bağlı vəsiyyətinin
tarixi siyasəti üzərində qurulub. Qara dəniz bölgəsi ciddi rəqabət sahəsi
olmaqda davam edir. Bu rəqabətin dünyanı yeni bir müharibə astanasına gətirməməyi
(gətirməməsi) və hadisələrin diplomatiya yolu ilə mülayim bir şəkildə həll
edilməsi bölgənin
sabitliyi üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Ancaq Qara dənizin suyu çox isti
görünür. Bunu, son NATO sammitində Rusiyanın əsas təhdid kimi göstərildiyi də
təsdiqləyir.
Azər NURİYEV
