Qalibiyyətin 95-ci ili. Bir mücahidin xatirəsinə

Qalibiyyətin 95-ci ili. Bir mücahidin xatirəsinə

Təfsilat
14 Sentyabr 2013, 08:09 1334
Nuri paşa Mudros sazişindən sonra Azərbaycanı tərk etmək məcburiyyətində qalan Qafqaz İslam Ordusundan ayrılıb öz müqəddəratını həll etməli olan Azərbaycanda qaldı. O cəbhədən-cəbhəyə atılır, tez-tez qaynar nöqtələrdə görünürdü. Günlərin bir günü ermənilərin fiti ilə o tutulub ingilislərə təhvil verilir. İndi o, “cəfakeş” erməni qatili kimi mühakimə olunmalıdır. Təcili olaraq İngilis baş komandanlığına əslində Nuri paşanın sülhsevər məramından, fərq qoymadan millətlərin hüququnu qorumaq tədbirləri barədə yerli ziyalıların, sayılan-seçilən nəcabətli insanların təşəbbüsü ilə məktublar təşkil olunur. Yevlaxdan göndərilən belə ixlas məktubuna imza atanlar sırasında Qamboy ağa Qaramanlı da vardı.

....Bakıda mart faciəsinin ardınca ermənilər elə 1918-ci ilin mayında Şamaxıdan başlamaqla Kürdəmirə, oradan Salyana çatacaq qədər böyük ərazilərdə müsəlman əhaliyə qarşı qırğın törətdilər. Ter- Qazaryants rəhbərliyi ilə yerli ermənilərfən təşkil olunmuş tabor Lalayevin, Əmirovun qanlı daşnak ordusuna qoşuldu. Şamaxı qəzası başdan-başa yandırıldı. Artıq fitnəkar erməni çıxışları Bakını, Şamaxını, Qarabağı və s. bürüməkdə, Azərbaycanın bütövlüyünü təhdid etməkdə idi. Beləliklə, qarşıda Azərbaycanın tarixi bir diyarı olan Qarabağ üzərində də Azərbaycan hökumətinin tanınması, düşmənin buradakı müqavimətinin qırılması, Bakının daşnak-bolşevik qatillərdən azad edilməsi, Azərbaycanın digər bölgələrində tüğyan edən erməni vəhşətinə son qoymaq kimi tarixi vəzifələr dururdu.

Bu çətin anlarda Azərbaycanın özündə milli hərəkat dirçəlib özünü göstərməkdə idi. Yarandığı andan müdhiş təhlükə çətinliklərlə üzləşən Azərbaycan hökuməti nicat istəkləri ilə Türkiyəyə müraciət etdi.

Qardaş köməyi kimi yeridilən ordu qısa müddətdə ölkənin hərbi qüvvələrini də nizami şəkildə yetişdirə bildi. Bakı-Şamaxı qırğınından daha da quduzlaşıb fəallaşan daşnak-bolşevik birləşmiş qüvvələri Yevlax yolunca Gəncədə təşəkkül tapıb formalaşan Milli hökumətin qüvvələrinə qarşı irəliləyirdilər. Hər yan qana qərq olmuşdu. Lakin ermənilər elə burayacan irəliləyə bildilər. Daha buradan Gəncəyə gedən yol bağlanmışdı. Qeyrətli oğullar öz köksü ilə yolu kəsdilər. Ölüm-dirim savaşı gedirdi, qələbə ağlagəlməz uzaqlıqda idi.
Bu müharibədə qanı qanımızdan, canı-canımızdan olan igidlərin – Sultan bəy, Xosrov bəy qardaşları, Bəhram bəy Kəkilbəyov, Rəfibəyovlar, Qarxunlu Əşrəf bəy, Qaramanlı Qamboy ağanın və s. adları illərcə bizdən – həm qəlbimizdən, həm də qulaqlarımızdan aralı saxlanacaq, əksinə öz xalqına qarşı döyüşən satqınların adları isə tariximizin əsas səhifələrinə çevriləcəkdi.

Mənə qalarsa, top-tüfənglə bərabər ən çoxu da hiylə-məkr müharibəsi olan bu qanlı savaşda əlində silah ayağa qalxan hər bir Azərbaycan oğlunu milli qəhrəmanımız saymaq olar. Şaumyan hökumətinin acından taqətsiz saldığı, hələ də tüfənglə davrana bilməyən yerli əhali, ambarlarını, banklarını açıb varını-yoxunu xalqın nicatına xərcləyən Azərbaycan zənginləri və rus ordusunda layiqincə xidmət edən bəy-xan oğulları-vətənin bu müsibətli günlərində vətənə tələsən ilk hərb adamlarımız-fəlakət qarşısında tək qalmış millətin o zamankı birliyinin əsl təcəssümü idi.

Daşnaklarla sazişə girən quldur kazak ordusu komandanı Lazar Biçeraxov raportunda deyilirdi ki, Bakını Azərbaycandan tam şəkildə ayırmaq üçün Yevlaxa qədərki ərazilər zəbt olunmalıdır. Bu məqsədlə irəliləyən erməni-rus hərbi gücünün qarşısı Yevlaxa çatmamış alındı.

Könüllülərdən təşkil olunmuş dəstələrin ölüm-dirim savaşı Qafqaz İslam Ordusunun gəlişiiylə qələbə yürüşünə çevrildi. Sonralar hökumətin yerlərdə qurulub möhkəmləndirilməsi məqsədilə belə çətin məqamda Məmməd Əmin Rəsulzadə Qaramanlı Qamboy ağaya güvənir, ona müraciət edir. (Bu məktub ailədə müqəddəs əmanət kimi qorunmaqdadır) Lakin Qamboy ağanın vətən qarşısında fədakarlığı cavabsız qalırdısa da yüksək şərəf nişanəsi olaraq Türkiyə hökuməti tərəfindən onaçılan tüfənglə mükafatlandırılır.
Sovet hakimiyyətinin gəlişiylə gizli şəraitdə mübarizəyə keçən, indi dağı-daşı özünə doğma yurd seçən bu Qaraman oğlu indi libasını dəyişib gələn əski düşməni daşnak-bolşevik başkəsənləri ilə birgə yaşaya bilməzdi.

...Qamboy ağa 1932-ci ildə xaincəsinə öldürülüb; amma döyüşə-döyüşə həlak olub. Öz kəndlərinin taxıl zəmiləri onun son döyüş meydanına çevrilib. Bu dəfə qarşısında qan qardaşları, lakin əqidə düşməni olan Dövlət Siyasi Şöbəsinin silahlı dəstələri dayanmışdı.
Qaraman soyuna mənsub olan bu ailədə 1990-cı illərə qədər babalarının qəhrəmanlığından danışmaq şərəf yox, sirr əmanəti olub. “Qaçaq oğulları” ittihamı 70 il bu ailəni susmağa məcbur edib.

Amma...amma ömrünü mübarizələrdə keçirən, yadelli işğalçılara qarşı barışmaz el qəhrəmanı olan Qaramanlı Qamboy ağanı və yüzlərlə Vətən fədailərimizi unutmağa bizim haqqımız yoxdur.