“Bildiyini yaz!” cümləsi heç də “pis” tövsiyə deyil

“Bildiyini yaz!” cümləsi heç də “pis” tövsiyə deyil

25 İyul 2016, 10:23 832

Yazıçı olmağın ilk və vacib şərti minimum on altı dəfə "Bildiyini yaz” xəbərdarlığı almaqdır. İkinci şərti isə yazdığınız mətnin gələcək taleyi, nəşriyyat həyatı ilə bağlı qorxularla özünü didib-tökməkdir; amma bu ikinci şərt tamamilə başqa bir mövzudur və ona başqa bir gün toxunacağıq. "Bildiyini yaz” yazı prosesinin əsas qaydalarından biri olmasına baxmayaraq, çox vaxt tam əksinə, yalnış istiqamətləndirməyə səbəb olur. Şübhəsiz, yazıçılar təkcə şəxsi təcrübələrini, yaşadıqları hadisələri, öz həyat hekayələrini yazsaydılar, təxəyyüldən qidalanan janrlar, fantastik, kriminal əsərlər, silsilə romanlar, bizə müharibənin içində, ayrılığın dərin kədərindəymişik kimi hiss etdirən ədəbi nümunələr mövcud olmayacaqdı. Məsələn, JRR Tolkien bugün də sevərək oxuduğumuz fantastik əsərlərin əvəzinə anqlosakson (qədim ingilis dili; V və VI əsrlərdə indiki İngiltərə ərazisinə köç etmiş anq, saks və jutların danışdığı dil) lüğət nəşr etdirərdi və ya Asimov hissiyatlı robotlar haqqında yazdığı çoxsaylı möhtəşəm hekayələrin yerinə fizika təcrübələrini və elmi mövzularda əsərlər yazmış olardı. Bu isə sadəcə onların özlərini dünyaca məşhur olmaq fürsətindən yox, eyni zamanda bütün dünya ədəbiyyatını qiyməti heç nə ilə ölçülməyən bir ədəbi xəzinədən də məhrum edərdi. Qaldı ki, ənənəvi ədəbi nümunələr onlar yazarların şəxsən tanımadığı, hətta bilmədikləri personaj və ərazilərlə doludur. "Bildiyini yaz!” cümləsi əslində mahiyyət olaraq, yaxşıdır. İnsanlar bunu xoş niyyətlə deyirlər. Amma ümumilikdə yazıçılar, xüsusilə də yeni yazarlar, bunu əsl mənasında dərk edəndə, iflic vəziyyətə düşürlər. Bir məsələ də var - hamının eyni şeyi deməsi bunun düz olması demək deyil. Hətta hər gün bir alma yeyən insanlar da zaman-zaman həkimə getmək məcburiyyətində qalırlar. Bunu bilməyən yoxdur.

Məsələnin çox aydın bir tərəfi var: İnsanlar bildiyiniz şeylər haqqında yazmağınızı məsləhət görəndə sadəcə, şəxsi olaraq təcrübədən keçirdiyiniz, yaşadığınız ssenariləri yazmağınızı nəzərdə tutmurlar. Deyək ki, bir təcrübəçi həkimin stabil şəkildə təhsil təcrübə borcunu ödəyərkən, sıradan qrip xəstələrinin yaratdığı monotonluğu pozacaq Leqo (Danimarkada fəaliyyət göstərən "The Lego Group” tərəfindən 1949-cu ildən bəri istehsal edilən oyuncaqlar) oyuncağının bir hissəciyini udmuş xəstəni gözləməsindən bəhs edən hekayələri oxumalı olardıq. Bu tip hekayələr son illər geniş vüsət alaraq, kitabsevərlərin rəflərində yer alsa da, onlar üçün xüsusi mükafatlar və fondlar təşkil edilsə də, ədəbiyyatda bu janrın inkişafı ilə bağlı olaraq, yeni ədəbi məfhumlar – yalançı yazar, araşdırmaçı yazar, memuar, ikinci imza və s. – yaranmış olsa da, hər halda satış göstəriciləri, ekranlaşdırılan əsərlərin daha çox triller və fantastik janrda yazılmış əsərlər olması yazıçı təxəyyülünün məhsulu olan əsərlərə olan marağın nə qədər çox olduğunu göstərir.

Keçək "Bildiyini yaz” ifadəsini dəfələrlə təkrar edərkən onun altında, əslində, hansı tələblərin və qaydaların yatdığını bilməyənlərin bu sözü işlədərkən bilmədən dedikləri şeylərə. "Bildiyini yaz” məsləhətinin özündə əks etdirdiyi və bu ifadənin ürkdücü görünən mahiyyətindən daha asan və səmərəli olan 3 qayda haqqında danışaq.


Sevdiyin şeyi yaz

 

Kimsə sizə "Bildiyini yaz” məsləhətini verməsə belə, "sevdiyin şeyi yazmaq” yazı prosesinin, ədəbi işin qızıl qaydasıdır. Kitab mağazasında nəyin çox satıldığı, kitabxanada hansı əsərin daha çox diqqət gördüyü o qədər də əhəmiyyətli deyil. Heç ustadının sənə nəyin daha kütləvi qəbul edilə biləcəyini deməsi, hansısa janrı və ya mövzunu məsləhət bilməsi də önəmli deyil. Ətrafındakı başqa bir çox yazıçının və sizə yaxın çoxsaylı oxucunun nə yazmalı olduğun haqqında düşündüklərinin də əhəmiyyəti yoxdur. Bu prosesdə əhəmiyyətli olan diqqətinizi çəkən, sizdə dərin maraq oyadan şeylər haqqında yazmağınızdır. Əgər yosun kökü ilə bəslənən, planetlərarası hərəkət edən, yad planetli selikli böcəklər sizə çox maraqlı gəlir, həyatınızı onları araşdırmağa sərf edəcək qədər diqqətinizi çəkirsə, əvvəllər yad planetli bir varlıqla qarşılaşmadığını və ya daha çox adamın marağına səbəb olacaq şey haqqında yazmağın yosun yeyən heyvan haqqında yazmaqdan daha üstün və daha əziyyətədəyər olduğu həqiqətini görməzdən gəlməlisən. Bəzən reallıqla hesablaşmamaq ən yaxşısıdır. Maraq dairənə daxil olan şeylər üzərində köklənmək yazmaq qabiliyyətini də inkişaf etdirəcək. Nə yazırsan, yaz, bil ki, kənarda da, sənin heç tanımadığı biri və ya bir çoxları səninlə eyni şeylərdən zövq alır, ortaq maraqları bölüşür. Buna inan və unutma.

 

 

Araşdırmalar və dəqiqləşdirmələr apar

 

Ola bilər ki, "Bildiyini yaz” məsləhətinin birbaşa mənasına fikir verməzsən və öz təcrübələrinə əsaslanmayan şeylər haqqında yazmağa cəhd edərsən. Hansı mövzu haqqında yazırsan yaz, oxucuya inandırıcı görünməlisən, yazdıqların əsaslı olmalıdır. Bunu edə bilmək üçün yazdığın haqqında tam məlumatlı olmalısan. Bəlkə də, sən girişdiyin əsərdə tamamilə yeni bir dünya yaradırsan, başqa bir dünyadan yazırsan, hətta bu halda belə həyat, günün tam müasir texnologiyası və mədəni sivilizasiyalar haqqında öz aid olduğun dünyaya aid məlumatlara sahib olmalısan. Yox, əgər sözün əl mənasında real şeylər, hadisələr, yaşanmış hekayələr üzərində nəsə yazırsansa, onda bir qədər də ciddi yanaşmaq lazım olacaq. Əgər imkan varsa, yazdığını birinci ağızdan eşit. Lakin buna da çox bel bağlamayıb, beynində sual yaradan şeyləri dəqiqləşdir. Yox, birinci ağızdan eşitmək imkanın yoxdursa, onda hər bir detalı bir neçə və müxtəlif mənbələrdən dəqiqləşdirməlisən. Həqiqəti yazdığınıza əmin olmadan yazmayın. Dəqiqləşdirmə aparmadan yazdığınız halda heç kimin bəzi detallara fikir verməməsi nəticəsində ulduz kimi parıldamaq ehtimalı da var, işinə peşəkar yanaşmadığına görə, bütün nüfuzu yerlə-eksan olması ehtimalı da. İşinizin nəticəsini ehtimalların ağuşuna buraxmayın. Özünüzü də, nüfuzunuzu da, işinizi də sığortalayın.

 

 

Duyğulara diqqət et

 

Təsvir etdiyiniz duyğulara xüsusi diqqət yetir. Bu bədii əsərdə ən vacib məqamlardan biridir. Ola bilər ki, siz gündəlik həyatınızda romantik deyilsiniz, duyğular sizin üçün həyatın gedişatında o qədər də əhəmiyyətli rol oynamır, hadisələr əsla emosional yanaşmırsınız. Bu mövzuda nə qədər bacarıqsız olursansa ol, yazdığınız əsərlə bağlı beynində nə qədər çox personaj olursa olsun, hekayənin duyğularla bağlı olan hissələrinə xüsusi diqqət göstərməlisən. Çünki sən yazıçısansa və sadəcə bildiyin, yaşadığın şeyləri yazmaq sənə sıxıcı gəlirsə, deməli, əvvəllər heç yaşamadığın münasibətləri canlandıracaq, heç tanımadığın obrazlar yaratmalı olacaq, onları danışdırmalı, onların duyğularını əks etdirməli, oxucuya bənzərsiz emosiyalar diktə etməli, romantik abu-hava formalaşdırmalı olacaqsan.

Əvvəlcə ətrafında sənə yaxın olsa da, xarakterini əvvəllər incələmədiyin, bütün duyğularını tam səmimiyyətlə yaşadığına inandığın və təbiətən emosional olan insanları müşahidə etməklə işə başla. Bu sənə emosional insanların nəyə necə reaksiya verdiklərini, hansı hadisə ilə bağlı necə qərar verdiklərini görmək və bu keyfiyyətləri obrazlarının üzərinə daha rahat tətbiq etmək imkanı verəcək. Onların reaksiyalarını özününkülərlə müqayisə et. Mümkün olduğu qədər çox hadisənin içində yer almağa, bütün duyğuları yaşamağa çalış. Sevinc və fiziki həzz hamının sevdiyi dadlı duyğulardır. Amma ədəbiyyatda bu duyğular oxucuya o qədər də dərin təsir göstərmir. Ağrı, vicdan əzabı, çıxılmaz vəziyyətdə qalmaq, geriyə yol olmaması kimi dərin mənəvi məsələləri dərk etməyə çalış. Hər bir detalı öyrən, insanların danışdıqları şeylərə mimikaları ilə necə rəng qatdıqlarına diqqət et. Və bütün bu gördüklərindən hekayələrindəki prototipləri zaman, məkan və ssenari fərqi olmadan, daha inandırıcı etmək üçün yararlan.

 

Tərcümə etdi: Elcan SALMANQIZI

Mənbə: "literactor.com”